Có một cách hiểu khá dễ dãi về công trình xanh: xây xong công trình, chừa vài khoảng đất, trồng thêm cây, phủ một mảng cỏ rồi gọi đó là xanh. Nhìn bằng mắt thì có màu xanh thật, nhưng nếu nhìn theo cách Nhật Bản đánh giá môi trường xây dựng, chừng đó vẫn chưa đủ.
Nhật Bản thực tế không có một bộ tiêu chuẩn duy nhất dùng để quyết định mọi công trình có xanh hay không. Quốc gia này hình thành nhiều hệ thống đánh giá và chính sách khác nhau, từ hiệu quả môi trường của công trình, tiêu thụ năng lượng, cảnh quan đến chất lượng không gian xanh đô thị.
Một trong những hệ thống được biết đến rộng rãi là CASBEE, viết tắt của Comprehensive Assessment System for Built Environment Efficiency, tức hệ thống đánh giá toàn diện hiệu quả môi trường xây dựng. Điểm đáng chú ý nằm ở cách tiếp cận: công trình được nhìn như một hệ thống có vòng đời, chứ không phải một sản phẩm chỉ cần đẹp vào ngày hoàn thành.
Muốn làm xanh, trước hết phải hiểu nơi mình đang làm
Trước khi hỏi nên trồng cây gì, cần biết khu vực đó có điều kiện ra sao: ánh sáng, hướng nắng, khả năng thoát nước, luồng di chuyển, không gian phát triển của tán và rễ, cây hiện hữu cần giữ lại hay không, cũng như nhu cầu sử dụng thật của con người.
Nói dân dã, đất nào cây nấy. Một loài cây rất đẹp không có nghĩa đem đặt đâu cũng đẹp, càng không có nghĩa nó sẽ sống khỏe ở mọi nơi. Chọn sai từ đầu thì phần việc phía sau chỉ là tìm cách chữa một quyết định sai.
Không hỏi có bao nhiêu cây, mà hỏi mảng xanh làm được gì
Trong cách tiếp cận cảnh quan và hạ tầng xanh của Nhật Bản, cây xanh không đơn giản là vật trang trí để lấp những khoảng trống còn sót lại sau xây dựng. Mảng xanh có thể tham gia giảm nhiệt, tạo bóng mát, hỗ trợ quản lý nước mưa, cải thiện trải nghiệm đi bộ, tạo môi trường sống cho sinh vật và nâng chất lượng không gian.
Bởi vậy, một công trình có 1.000 cây chưa chắc xanh hơn một công trình có 300 cây. Nếu 1.000 cây kia được chọn sai môi trường, tiêu tốn nhiều công chăm sóc, liên tục phải thay mới hoặc không giải quyết được nhu cầu nào ngoài việc nhìn cho có màu xanh, con số lớn cũng không nói lên nhiều.
Cây xanh không phải những cục màu xanh để lấp vào bản vẽ.
Cây phải được tính cùng với công trình
Một cách tiếp cận có hệ thống sẽ không bắt đầu bằng câu hỏi: chỗ này còn trống, trồng cây gì cho đẹp? Câu hỏi nên đi xa hơn: khu vực này nóng vì sao, người sử dụng đi qua đâu, cần bóng mát ở vị trí nào, nước mưa đi đâu, cây trưởng thành sẽ lớn đến mức nào và việc chăm sóc nó trong nhiều năm tới có khả thi không?
Khi những câu hỏi đó được đặt từ đầu, cây không còn đứng ngoài kiến trúc. Nó trở thành một phần của cách công trình vận hành.
Công trình xanh không kết thúc vào ngày bàn giao
Đây là một trong những điểm đáng học từ cách Nhật Bản tiếp cận môi trường xây dựng. Một mảng xanh đẹp trong ngày nghiệm thu vẫn chưa chứng minh được đó là một phương án tốt.
Sau một năm, ba năm hay năm năm, cây còn sống khỏe không? Tán cây có phát triển đúng với không gian không? Hệ rễ có gây vấn đề cho công trình không? Chi phí chăm sóc có hợp lý không? Người sử dụng có thật sự nhận được lợi ích từ mảng xanh đó không?
Một hàng cây tồn tại ổn định trong nhiều năm khác hoàn toàn với một hàng cây cứ vài tháng lại phải thay. Một khu vườn giúp giảm nhiệt, giữ nước và tạo bóng mát cũng khác một góc cây chỉ đẹp vào lúc chụp hình bàn giao.
Xanh còn là câu chuyện của năng lượng
Ở cấp độ công trình, Nhật Bản còn phát triển khái niệm ZEB, tức Net Zero Energy Building, có thể hiểu là công trình hướng tới cân bằng năng lượng bằng 0.
Điểm đáng chú ý là tư duy ZEB không bắt đầu bằng việc gắn thật nhiều tấm pin mặt trời để bù cho một công trình tiêu thụ điện quá lớn. Trước hết phải giảm nhu cầu năng lượng thông qua thiết kế và các hệ thống hiệu suất cao, sau đó mới tính đến năng lượng tái tạo.
Cách nghĩ này cũng áp dụng được cho cây xanh. Đừng xây một khối bê tông nóng hầm hập rồi đặt vài chậu cây trước cửa để gọi đó là công trình xanh. Giải pháp xanh phải đi vào cấu trúc của vấn đề, không phải phủ lên bề mặt của vấn đề.
Phần khó nhất nằm ở những việc rất nhỏ
Bản vẽ có thể cho thấy một tổng thể đẹp, nhưng hiện trường được tạo thành từ hàng loạt quyết định nhỏ: khoảng cách giữa hai cây, cao độ bầu cây, hướng tán, khả năng thoát nước, cách cố định cây, vị trí cần giữ khoảng trống và cách người thi công xử lý từng tình huống thực tế.
Đây là nơi kinh nghiệm của người trực tiếp làm cây có giá trị. Một phương án tốt trên giấy vẫn cần được chuyển thành một không gian sống được ngoài đời.
Điều SADECX muốn học không phải là một cái nhãn Nhật Bản
Điều đáng tham khảo từ Nhật Bản không nằm ở việc lấy một bộ tiêu chuẩn nước ngoài rồi đóng dấu lên mọi dự án. Mỗi vùng đất, khí hậu, loài cây và điều kiện vận hành đều khác nhau.
Điều đáng học là cách đặt câu hỏi trước khi làm: có cần giữ cây hiện hữu không, loài cây nào thực sự phù hợp, mảng xanh đang giải quyết vấn đề gì, cần chăm sóc ra sao và dữ liệu nào cần được giữ lại sau khi công trình hoàn thành.
Đây cũng là hướng SADECX tiếp cận cảnh quan như một tài sản xanh có vòng đời. Cây được đưa vào công trình hôm nay không phải để hoàn thành một con số trong biên bản nghiệm thu, mà cần tiếp tục được quản lý, chăm sóc và tạo giá trị trong những năm sau đó.
Trồng được cây không khó. Xây được một nơi để cây, công trình và con người cùng sống tốt trong thời gian dài mới khó.